Kerstschilderingen in het hoogkoor: de besnijdenis

In vervolg op de toelichting op de kerstschilderingen in het hoogkoor van de Martinikerk, zoals die in de kersnachtviering werd gegeven, en de uitleg rond 28 december bij de schildering van de kindermoord, volgt hier een beschrijving van de schildering van besnijdenis. Deze ‘besnijdenis’ wordt in het kerkelijk jaar altijd gememoreerd op/rond 1 januari, ofwel: ‘octaaf op kerst’. Nu blijkt al uit het woord ‘memoreren’ dat ik eigenlijk niet goed weet te kiezen tussen ‘herdenken’ of ‘vieren’. Memoreren is dan wel zo veilig.

De besnijdenis. Foto: Hans van der Veen

Wat zien we op de schildering? Wat allereerst opvalt is een onderscheid tussen ‘hoofdrolspelers’ en ‘figuranten’ wat betreft hun kleding. Hoofdrolspelers (in elk geval Maria, priester, Jozef), zijn gekleed in kleding uit het begin van onze jaartelling, ofwel uit de tijd van de geboorte van Christus. De figuranten zijn afgebeeld in kleding uit de tijd van de creatie van deze schilderingen (vermoedelijk ergens tussen 1535-1545). Maria staat zoals altijd afgebeeld in het blauw. De priester die de besnijdenis verricht is afgebeeld in het geel. Mogelijk houdt de keuze van deze kleur (geel = kleur van de haat) verband met het feit dat het priesterdom later ook Christus zou ombrengen. Om deze reden staat onder de priester ook weer de hellehond afgebeeld, net als het geval was bij de schildering van Herodes die opdracht gaf tot de kindermoord. Jozef staat wat terzijde, om daarmee aan te geven dat meer dan dat het zijn kind is dat besneden wordt, het hier om het kind van God gaat. In de klassieke katholieke versie zou deze vaderlijke afstand uitgelegd worden als verwijzing naar de maagdelijkheid van Maria. Tussen Maria en de priester staan nog twee vrouwen. De linker ook in kleding uit de tijd van het begin van onze jaartelling gelijkt op Maria en staat dichtbij haar. Aangenomen mag worden dat het om Elisabeth gaat, die vlak voor Maria bevallen was van haar zoon Johannes (die later aangeduid zou worden als ‘De Doper’).

Op de voorgrond staat een geknielde vrouw afgebeeld in middeleeuwse kleding. Zij is hoogstwaarschijnlijk de toenmalige landvoogdes der Nederlanden, Maria van Hongarije. Aangenomen wordt dat zij diep in de buidel heeft getast om deze schilderingen mogelijk te maken en dat verklaart waarom ze hier als ‘sponsor’ staat afgebeeld. Hoogstwaarschijnlijk is zij eveneens de vrouw die als enige in middeleeuwse outfit van achter de tafel ook toeschouwster mag zijn bij de gebeurtenis. De andere figuranten hebben minder scherp getekende gezichten, met uitzondering van de man geheel links. Uitgedost in de kleuren van de stad Groningen, mag aangenomen worden dat het een stedelijke magistraat was die betrokken was geweest bij de totstandkoming van deze schilderingen. ‘Geweest’, want hij staat een tree hoger dan de geknielde Maria van Hongarije afgebeeld, waarmee is aangegeven dat hij ten tijde van het aanbrengen van de schildering zich al ‘op een hoger plan’ beweegt, ofwel: al is overleden.

De besnijdenis (detail). Foto: Hans van der Veen

Dan de handeling van de besnijdenis zelf. Kijk je goed, dan zie je dat de priester een wat ingewikkelde actie uitvoert: zijn linkerhand beweegt zich alsof hij de besnijdenis verricht, terwijl hij met zijn rechterhand een mandje vasthoudt. Wie goed kijkt ziet boven de rand van dat mandje twee kopjes uitsteken. Het zijn de twee duiven die bij gelegenheid van een besnijdenis geofferd dienden te worden. Eén duif als brandoffer, en één duif als reinigingsoffer om de vrouw na haar bevalling weer ‘in het reine’ te laten komen. De keuze ‘welke hand doet wat’ houdt verband met het feit dat in grote delen van Azië de linkerhand geldt als onrein. Daarom wordt de besnijdenis met deze onreine hand verricht terwijl de offers met de rechterhand worden geaccepteerd.

Tot slot de achtergrond. Lucas of andere evangeliën melden niet waar de besnijdenis plaatsvond. Op grond van de aanwezigheid van de priester is de schilder er kennelijk van uitgegaan dat de gebeurtenis zich afspeelde in een tempel. Het statige bouwwerk op de achtergrond kan daarnaar verwijzen. Hierin is duidelijk een ‘over the top’ perspectief aangebracht: de renaissancistische nieuwigheid van ‘schilderen met perspectief’ in plaats van ‘alleen maar plat vlak’ wordt hier ten volle uitgeprobeerd. Ook hier weer een ‘doorkijkje’ door een raam, refererend aan het uitzicht op de toekomst dat ons geboden wordt door deze geboorte. Mogelijk stelt het boerderijachtige bouwwerk dat door het venster te zien is, de geboorteplaats voor. Het schelpmotief in het fronton (de overspanning van het bouwwerk) is een typisch stijlkenmerk van de renaissance. In de binnenstad van Groningen zien we het onder meer terug in de gevels van het oude Goudkantoor.

 Hans van der Veen

Kerstnacht 2020 …en het verhaal werd vervolgd

Voor allen die de viering van de kerstnacht in de Martini hebben meegemaakt (of dit nog gaan doen: op dit moment is terugkijken via Youtube nog steeds mogelijk).

Afgelopen kerstnacht zijn we aan de hand van vijf schilderingen (middeleeuwse secco’s in het hoogkoor van de Martinikerk in Groningen) door vier gebeurtenissen van/rondom de kerstnacht gegaan: aankondiging, geboorte, herders en de drie koningen. Het leek ons aardig voor belangstellenden om de bespreking van de schilderingen af te maken, aan de hand van de speciale gedenkdagen, deze en komende week.

Koning Herodes en de kindermoord van Bethlehem. Foto: Hans van der Veen

Eergisteren, 28 december, was het ‘Onnozele kinderen’, ofwel de vaste dag in het jaar dat de kindermoord van Bethlehem wordt herdacht. Op de hiernaast afgebeelde schildering zien we Herodes op de troon zitten, die opdracht geeft tot de kindermoord.

Alle schilderingen dateren van ±1545 n.Chr. en zij werden daarmee aangebracht in het renaissancetijdperk. Er zijn dan ook wat specifieke renaissancemotieven herkenbaar. Terugkeer naar ‘de klassieken’ en ‘perspectivisch schilderen’ behoren tot deze kenmerken. De ‘klassieken’ zien we terug in de (helle)hond die geplaatst is onder de troon van Herodes. Ongetwijfeld daar geplaatst vanwege de macabere opdracht die Herodes gaf. Het perspectief zien we terug in het bruggetje dat geschilderd is. Hier valt het nog niet zo bijzonder op, maar in volgende schilderingen zal het nog aan de orde komen.

Saillant detail van de schildering is dat de soldaten die de kindermoord verrichten, zijn uitgedost in kleding in de kleuren van de stad Utrecht, een stad waar Groningen ten tijde van het aanbrengen van de schilderingen mee in strijd leefde.

Hans van der Veen

De dag van de winnende zon

Zo waren wij op reis, het leven door en niets vermoedend,
toen daar ineens een plaag was in de Oriënt.
Wij tafelden, reisden en omhelsden, wie kon er toen bevroeden
hoe snel het zou verschijnen op óns continent?

De beelden kwamen tot ons, en werden dag na dag intenser.
Dor hout werd nutteloos en mocht gesnoeid.
Het leed was groot, verlies en eenzaamheid per week immenser.
Loyaliteit bleek niet voor ieder haalbaar, werd zelfs verfoeid.

Negen maanden later, en de boodschap wordt aan ons bericht,
want een Zoon is ons gegeven en een Kind is ons geboren,
negen maanden later, en het inzicht wordt herboren.

Verlangen naar het zien van aangezicht tot aangezicht,
negen maanden later, en een Kind wordt ons geboren.
Na het duister is er uitzicht op het licht.

Met bovenstaand sonnet heette Hans van der Veen ons welkom in de online kerstnachtdienst van 2020. Wie heeft meegekeken op Youtube heeft deze woorden gemist, omdat het geluid pas later werd ingeschakeld. Maar in de nabewerkte video en in de audioregistratie van de viering is het wel terug te luisteren.

Uitzicht op het licht, daarbij sluit het thema van een korte viering op zondag 27 december om 17:00 uur: “De dag van de winnende zon” prachtig aan. Een viering van ongeveer een half uur, op initiatief van Schoonheid met een Ziel en in samenwerking met de Wijkgemeente Martinikerk. Met kerstmuziek en poëzie en een korte overdenking door ds. Pieter Versloot, om te bidden en te vieren dat het licht het wint van het duister. Met medewerking van enkele zangers van het Agricola Consort onder leiding van Jaap de Kok en organist Johan Smit. We nodigen je uit om mee (of terug) te kijken via https://kerkdienstgemist.nl/stations/2050-Prot-Wijkgemeente-Martinikerk, zondag 27 december 2020 om 17:00 uur; het is de viering die op deze site is aangeduid als “Lessons and Carols (Avondgebed)”.

De eerstvolgende zondagochtendviering van de Martinidiensten zal zijn op zondag 3 januari 2021 om 11:30 uur met Evert Jan Veldman, te volgen via het Youtube-kanaal Martinidiensten. We wensen je gezegende kerstdagen en een goed begin van het nieuwe jaar.

Kerstnacht 2020: digitaal vanuit het Hoogkoor van de Martini

Met honderden mensen samen op kerstavond om elf uur in de Martinikerk in Groningen, luisterend naar het overbekende Kerstevangelie en naar prachtige muziek, samen bekende kerstliederen zingend, een fijne kerstboodschap als overweging, en aan het eind de verbondenheid met elkaar in Christus vierend door brood en wijn met elkaar te delen. Zo waren we dat andere jaren gewend, om een feestelijke oecumenische kerstnachtdienst met elkaar te vieren. Maar Kerst in 2020 is anders dan anders. Het zal niemand zijn ontgaan, we zitten vanwege corona in een complete lockdown, en met zovelen samen in de Martinikerk is onder deze omstandigheden helaas niet mogelijk. Wordt dit de kaalste, de koudste, de kilste kerstnacht sinds mensenheugenis?

We willen toch met elkaar het kerstfeest vieren en de goede kerstboodschap met elkaar delen. Dit jaar doen we dat digitaal, met een livestream op Youtube vanuit het hoogkoor van de kerk. Alleen enkele medewerkers zijn fysiek aanwezig in het hoogkoor (inderdaad, onverwarmd), en u kijkt en luistert mee vanuit de warmte van uw eigen huis. Misschien steekt u er een paar kaarsen bij aan. Maar we maken er wel een bijzondere viering van!

Wie wel eens in het hoogkoor van de Martinikerk omhoog gekeken heeft, weet dat daar op de muren rondom een aantal bijzondere, middeleeuwse secco-schilderingen met bijbelse taferelen zijn aangebracht. Enkele van deze schilderingen beelden scènes uit het kerstverhaal uit, en daaraan zullen we in deze kerstnacht speciale aandacht schenken. Het kerstverhaal, de betekenis van dat verhaal voor onze tijd en de bijpassende muziek worden omlijst met een (korte) kunsthistorische toelichting bij de schilderingen. Afbeeldingen van deze secco’s vindt u door even verder naar beneden te scrollen.

Zang en muziek: Pieter Pilon dirigeert het Koor van het GSp; Jan de Roos bespeelt het orgel.

► Download hier alvast de liturgie.

De viering is op kerstavond, donderdag 24 december 2020 vanaf 23:00 uur live uitgezonden via het Youtube-kanaal Martinidiensten. Terugkijken van de livestream kan via deze link. Dit is de nabewerkte versie met beeld én geluid vanaf het begin van de viering (tijdens de live uitzending ontbrak het geluid de eerste 10 à 15 minuten). De geluidsopname (MP3) van deze viering is hier te beluisteren, enkele weken langer dan dat de video publiek beschikbaar blijft.

Collecte: Allen die deze viering online meekijken (via de livestream of achteraf), worden van harte uitgenodigd bij te dragen aan de collecte. Dat kan door een bedrag over te maken op rekeningnummer NL27 RABO 0136784798 t.n.v. Stichting GSp, onder vermelding van “instandhouding Martinidiensten“ (voor de bestrijding van de onkosten). Of op hetzelfde rekeningnummer, onder vermelding van “diaconale collecte: Heel Groningen Helpt“. Wilt u aan beide collectes bijdragen, doe dat dan bij voorkeur met twee aparte overboekingen, elk met de juiste betalingsomschrijving. Bedankt voor uw gift! Meer over giften en fiscale aftrekbaarheid, zie de giftenpagina.

De aankondiging van Christus’ geboorte aan Maria (links) door de engel Gabriël (rechts). Foto’s: Hans van der Veen
De geboorte van Christus (links). De aankondiging aan de herders (rechts). Foto’s: Hans van der Veen
De aanbidding door de wijzen. Foto: Hans van der Veen

Kerstgedachte en nieuwjaarswens

Vanuit de Martinidiensten wensen we iedereen gezegende kerstdagen en een goed begin van het nieuwe jaar 2020. Bedankt als je in het afgelopen jaar onze vieringen hebt bijgewoond en graag zien we je in het nieuwe jaar ook weer terug. Zondag 29 december 2019 is er om 11:30 uur geen Martinidienst. De eerstvolgende dienst is op zondag 5 januari 2020, ook weer gewoon om 11:30 uur, met Hilde Boekeloo als voorganger.

Toch nog even een terugblik op de dienst van 22 december. Het was één van die zeldzame diensten met meer bezoekers dan er liturgieboekjes beschikbaar waren. Dat zullen we maar positief opvatten. Het was ook een heel vrolijke dienst, niet in de laatste plaats dankzij de voorganger Ivo de Jong. Ivo, je hebt ons allen hiermee heel veel positieve energie meegegeven!

De mensen zijn goed
Fragment van het gedicht van Jules Deelder dat Ivo de Jong in zijn overweging verwerkte. Wil je het hele gedicht lezen, fiets of wandel dan door de Beneluxtunnel van Schiedam naar Pernis. (Foto: Lieselotte Hekman)

Bijzonder was de uitleg bij het korter worden van de dagen vanaf midzomer (het feest van Sint Jan) all the way through tot aan midwinter, en de verwijzing daarbij naar de uitspraak van Johannes de Doper: “Ik moet minder worden opdat Hij (Jezus) méér wordt”. Maar vooral deze boodschap is het waard om te onthouden: Liefde zonder macht is sterker dan macht zonder liefde. Matty heeft deze woorden al aangehaald in haar overweging in de Kerstnachtdienst. Een prachtige kerstgedachte van 2019, die we zullen meenemen naar 2020.

Tot slot hierbij nog de woorden van het kyriëgebed van 22 december, opdat deze ook anderen tot inspiratie mogen dienen:

Wij roepen u aan Heer, om ontferming
over een wereld die wordt geregeerd door machten van angst, haat en geweld,
maar ook door de onmacht om oplossingen te vinden voor het klimaatvraagstuk.
Liefde, schijn uw licht
in elke uithoek van de wereld.

Ontferm u Heer
over onze Stad, waar zovelen niet mee kunnen komen in de maatschappij, moeite hebben de eindjes aan elkaar te knopen,
maar ook over de Ommelanden, waar mensen te kampen hebben met de gevolgen van de aardgaswinning, en het vertrouwen in een goede afloop allang zijn kwijtgeraakt.
Liefde, schijn uw licht
in alle hoeken van Groningen.

In deze tijd zijn mensen vaak gestresst door de drukte van werk of studie, en hopen ze met Kerst eindelijk even weer op adem te komen.
Anderen zijn eenzaam, en hebben juist met Kerst behoefte aan wat aanspraak,
ontferm u over hen.
Liefde, schijn uw licht
in ieder hoekje van ons hart.